Erik Spinoy reageert op een stuk van Frank Hellemans (Knack) over literatuurkritiek online en daarbuiten

 

Een vreemd betoog, dat van Frank Hellemans in Knack (13 januari 2010). Recente online-initiatieven voor de literaire kritiek, en meer in het bijzonder de vorig jaar gelanceerde site De Reactor, zorgen volgens Hellemans voor een regressie van die kritiek in community’s, die ‘verdacht veel [lijken] op de elitaire aristocratisch-burgerlijke koffiehuizen van eertijds’.

Hoe hebben we het nu? Is het niet zo dat initiatieven als De Reactor de toegang tot literaire besprekingen die ze publiceren juist sterk vergemakkelijken? Al wie over een internetaansluiting beschikt, heeft er gratis toegang toe en kan er desgewenst ook op reageren. Kan het minder elitair en aristocratisch? Is hiermee niet voldaan aan wat Hellemans noemt: de ‘kernwaarde van elke moderne democratie – de mogelijkheid van een rationeel debat in een sfeer van openbaarheid waaraan idealiter iedereen kan participeren’? Volgens Hellemans dus niet: écht democratisch zijn dergelijke initiatieven alleen als ze ook een ‘printpoot’ hebben, want alleen zo wordt een voldoende groot aantal lezers naar het internet doorverwezen.

Het lijkt er daarmee sterk op dat Hellemans de fundamentele crisis waarin de ‘printmedia’ vandaag al verkeren onderschat of verdringt – en bijgevolg de afhankelijkheid van het internet ten aanzien van het gedrukte woord overschat. We gaan, zoals hij aan het eind van zijn stuk ook schoorvoetend toegeeft, op de middellange termijn allemaal naar het internet en naar het scherm, en dat zal ten koste gaan van de gedrukte media en trouwens ook van de klassieke audiovisuele media. Die zullen niet verdwijnen, maar zeer ingrijpend veranderen.

‘Printmedia’ zijn een historisch fenomeen als een ander, en daarin goed vergelijkbaar met de stoomlocomotief, de grammofoonplaat, de varkenslederen godemiché en de straatverlichting op stadsgas. En jawel, de ‘printmedia’ hebben historisch een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van het democratische debat, maar ook dat democratische debat is permanent aan veranderingen onderhevig. Dat is nu eenmaal wat men onder ‘geschiedenis’ verstaat.

In één opzicht ben ik het met Hellemans eens: er bestaat een gevaar dat het democratische debat atomiseert. Democratie is ondenkbaar zonder een universele horizon. En dat veronderstelt een waarachtige publieke ruimte, en geen conglomeraat van thuislanden, waarin ieder zich in het comfort van zijn eigen apartheid heeft teruggetrokken.

Alleen ben ik aanzienlijk minder pessimistisch dan Hellemans. Ik ben geen Alvin Toffler, maar ik geloof dat er, ook voor de literatuur, al op redelijk korte termijn sites zullen ontstaan die als referentie fungeren in ‘het’ debat en daarmee de plaats innemen van wat in voorbije eeuwen en decennia nog in de gedrukte media moest worden gezocht. Zo heeft, geloof ik, De Reactor de nodige kwaliteiten om zo’n referentie te worden.

De status van referentie in een bepaald domein is vluchtig en mobiel. In de jaren 1980 was de boekenbijlage van De Morgen zo’n referentie in de Vlaamse letteren (dankzij Herman de Coninck), in de jaren 1990 kon men zijn heil zoeken in de Standaard der Letteren (onder de kundige leiding van Mark Schaevers). Sindsdien is er in de Vlaamse (en ook Nederlandse) ‘printmedia’ echter steeds minder te beleven wanneer het over literatuur gaat. Geen wonder dus dat zich (hier en in vele buitenlanden) op het internet veelsoortige grassroots initiatieven voordoen, en dat die vaak van geëngageerde intellectuelen komen die in ‘de bladen’ niet langer aan het woord worden gelaten. Ironisch genoeg ontstaan die initiatieven juist omdat, net zoals dat volgens Hellemans in de pionierstijden van de ‘printpers’ het geval was, ‘de noodzaak werd aangevoeld om [de] debatten op een hoger, ruimer plan te tillen.’ Omdat er, preciezer gezegd, in de gedrukte pers al jaren nauwelijks nog sprake is van een literair debat.

Niets belet de printmedia, en in het bijzonder dus Knack, om constructief mee te werken aan de ontwikkeling van zo’n nieuwe referentie, bijvoorbeeld door geregeld of zelfs systematisch te verwijzen naar al het interessante dat op De Reactor te lezen staat of door ermee in debat te gaan. Niets belet, meer in het bijzonder, Frank Hellemans om zelf deel te nemen aan de discussies op De Reactor. Inderdaad: wat houdt hem eigenlijk tegen? Men zou nog gaan denken dat hij zich voornaam onthoudt omdat hij De Reactor anders niet langer als een site voor ‘gelijkgestemden’ – voor ‘Slimme jongens onder elkaar’ (zoals de fijnzinnig inflammatoire titel van zijn stuk luidt) – kan afdoen. Men zou hem haast verdenken van het opzetten van een beschadigingsoperatie, die een als concurrent gepercipieerde Reactor de pas moet afsnijden.

UPDATE: Lees ook de in Knack nr. 3 gepubliceerde lezersbrieven van Piet Joostens en Matthijs de Ridder op De Reactor.

• Het is een reactie om niet, die snel verwijderd zal worden, maar:

  Is het niet een beetje sneu om een stuk te publiceren waarin een auteur De Reactor prijst, ten koste van Knack? (een blad met een vrij goed digitaal "boekenkanaal" overigens)? Zeker als je bedenkt dat de auteur banden heeft met én De Reactor én nY?

  Is dat misschien niet een beetje veel een WC-eend-moment?

  Misschien is er wel iemand anders voor te vinden, voor deze laudatio? Iemand die niet en wetenschapper en criticus (online en offline) en adviseur voor het Fonds voor de Letteren en dichter en misschien ook wel god-zelf is?

  Iemand met minder verschillende petten op, bedoel ik dus. Iemand met minder macht in dit pierenpotje.
  

  by Chrétien Breukers, 7 months, 3 weeks ago | reply

  • Dit is geen laudatio en geen besteld stuk. Dit is een reactie van een redacteur van deze website. En zoals bekend is nY één van de initiatiefnemers van De Reactor.

    by Piet Joostens, 7 months, 3 weeks ago | reply

• Wij van de contrabas adviseren toch al jaren de contrabas? Het is alleen op momenten van totale verongelijktheid dat je dat even vergeet, Chrétien. Voorts is het aandoenlijk om te zien hoe de verongelijkten elkaar weten te vinden.

  by Matthijs de Ridder, 7 months, 3 weeks ago | reply

  • Jen de Groeve (Leeswolf) wees in Knack online op de feitelijke onjuistheden in Hellemans' stuk en probeerde verder die kritiek te weerleggen die eigenlijk louter een scheldwoord (inteelt) is. Maar goed, je kunt - van de zonnige zijde - ook opmerken dat de criticus van Knack in zijn kritiek op de Reactor impliciet het tijdschrift nY prijst, namelijk een tijdschrift dat is ontstaan uit een fusie van twee gelijkgezinde tijdschriften en een papieren én digitale versie kent. Anderzijds weer: de Reactor is ontstaan uit een samenwerking van als ik het goed heb 4 tijdschriften.
    1 bedenking. Erik Spinoy noemt voorbeelden van gezaghebbende literaire bijlagen uit het verleden en verbindt die met een sterke hoofdredacteur, zeg maar de chef boeken. De Reactor doet het zonder zo'n sterke m/v. Juist die 'democratische' (voor wat dat woord waard is in deze context) opzet van Reactor is een handicap, vermoed ik soms. Ik kan me voorstellen dat een leidende hoofdredacteur de meest makkelijke manier zou zijn om het platform de komende jaren uit te bouwen (om een krantenterm te gebruiken).

    by Daniël Rovers, 7 months, 3 weeks ago | reply

    • Met een 'leidende hoofdredacteur' zou De Reactor geen platform meer zijn, Daniël. Dan zou het inderdaad een soort online krant zijn. De doelstellingen van De Reactor - te lezen in de Missie - liggen elders. Het gaat meer om de interesses en de stemmen van de critici dan om de interesses en de stem (laat staan belangen) van een (hoofd)redactie.

      by Piet Joostens, 7 months, 3 weeks ago | reply

• Neen Matthijs, waarover zou ik verongelijkt zijn?
  Ik signaleer alleen dat Spinoy zijn vinger in een paar pappotjes steekt, om die pappotjes vervolgens te gaan prijzen.
  Spinoy is een beetje een bobo geworden, met de bijbehorende oogkleppen. Jammer, het begon ooit zo mooi.

  by Chrétien Breukers, 7 months, 3 weeks ago | reply

• Ach ja, daar gaan we weer. Maar zoals zo vaak heb je weinig idee waarover je het hebt. Spinoy is al tijden geen lid meer van welke Fondscommissie dan ook. En het staat mensen vrij om als redacteur van een tijdschrift, op de site van datzelfde tijdschrift te schrijven wat men wil, niet waar? Dat doe je zelf toch ook dagelijks? Als je dat van een ander niet kunt hebben, dan lijk je me behoorlijk verongelijkt. Van jou zijn we dat wel gewend, ik wens je voorts veel plezier met je nieuwe vriendje Hellemans, die jou sympathie ongetwijfeld geniet vanwege een even weinig ter zake kundige en even verongelijkte houding.

  by Matthijs de Ridder, 7 months, 3 weeks ago | reply

  • Even los van de welles-nietes. Spinoy was niet zo heel lang geleden nog lid van een fondscommissie.

    En verder mag hij inderdaad zeggen wat hij wil. Maar helaas vindt hij niet zozeer iets, maar beoefent hij machtspolitiek.

    Jammer, nogmaals. Het was best een aardige dichter.

    by Chrétien Breukers, 7 months, 3 weeks ago | reply

    • Dat is dus het verongelijkte in je discours. Altijd. Omdat iemand ooit iets met een fonds te maken heeft gehad (wat eerlijk gezegd helemaal geen pretje is, het kost je gewoon heel veel tijd) is hij een machtspoliticus. Dat is grote onzin. Je vergeet ook dat sommige mensen misschien gewoon wat harder werken. Overigens is volgens jouw logica ook Hellemans een machtspoliticus. Nog niet zo lang geleden was ook hij lid van een fondscommissie. Maar het helpt blijkbaar om tegelijkertijd ongefundeerde meningen te spuien.
      

      by Matthijs de Ridder, 7 months, 3 weeks ago | reply

    • Bon, en (ex-) leden van fondscommisssies zijn natuurlijk altijd verwerpelijk in de ogen van bepaalde dichters wier poëtische genie deze leden niet tijdig hebben ingezien. Maar goed, het is hier De Contrabas niet.
      Eerder dan van machtspolitiek is hier (in de reactie van Spinoy) m.i. sprake van een debat mét uitgestrekte hand. "Niets belet Frank Hellemans om zelf deel te nemen aan de discussies op De Reactor", zo lees ik. En van machtspolitiek gesproken: gebruikt Hellemans als Knack-criticus dan geen macht, soms? Wakker worden, dit is wel degelijk de echte wereld...

      by Piet Joostens, 7 months, 3 weeks ago | reply

      • Beste literaire vrienden,

        Dat bedoelde ik in Knack dus met het salon. En daar dient internet ook voor: lekker onder elkaar discussiëren. Maar een (kwaliteits)printblad is nog iets anders...
        The medium is the message. Soms denk ik dat De reactor zich van medium heeft vergist, bij gebrek aan beter... Zij brengen immers academisch aandoende printstukken en hebben eigenlijk met online media zo veel te maken als een tang op varken. Daar is niets mis mee. Elk experiment is moeilijk. Maar wie beslist in godsnaam dat een dergelijk prematuuur project - met ooit misschien kans op slagen, maar niet in deze 'literaire' vorm... - zo maar geld krijgt toegeschoven. Van machtspolitiek gesproken. (In die zin vind ik De Contrabas als online medium meer geslaagd want levendig, impulsief, 'frech', echte grassroots... Ook wij bij Knack proberen niet te puristisch te zijn maar 'polymorf pervers':wat stripnieuws, wat serieus nieuws,wat interviews en reportages, enkele blogs enzovoorts. Vooral dus op het ritme van dat internet dat toch een heel ander medium is dan print.
        Een voorbeeldfunctie - sorry,Matthijs, want je doet goede dingen in je boeken -heeft De Rector bijlange (nog?) niet.

        Afijn, moeten we later nog eens meer diepgaand over spreken misschien. Ik sta open voor debat want het is zeker dat de literaire en culturele tijdschriftensector - toch zeker in Vlaanderen en ook vermoedelijk in Nederland - aan een heroriëntatie toe is!

        Literaire groeten.
        Frank Hellemans

        by Frank Hellemans, 7 months, 3 weeks ago | reply

        • "En daar dient internet ook voor: lekker onder elkaar discussiëren."

          Lekkere cirkelredenering zo. Internet dient voor levendig gezwam zonder niveau, Reactor heeft dan meer printstukken, dus is print beter en de Reactor mislukt.

          Ik denk vooral dat Hellemans niet zoveel gewend is qua ritme van dat internet. Hier, pak aan! En voetjes van de vloer! http://jacketmagazine....>

          by Samuel Vriezen, 7 months, 3 weeks ago | reply

          • Wel jammer dan weer dat de reactiefunctie hier nog niet helemaal lekker werkt. Witregels vallen weg en de link doet het niet, maar goed, iedereen kan ook helemaal zelf de weg naar Jacket Magazine vinden. Dat is zo mooi van dat internet!

            by Samuel Vriezen, 7 months, 3 weeks ago | reply

            • Beste Samuel Vriezen,

              Die mooie site waaran je refereert, is verdorie pure zelfreclame: Tanter hier en Tanter daar. Wat is daar in godsnaam de relevantie van? En dan zeggen dat Matthijs de Ridder pleit voor een exodus uit de printmedia die totaal vercommmercialiseerd zijn!

              by Frank Hellemans, 7 months, 3 weeks ago | reply

              • Die man heet Tranter. De relevantie van zijn site? Die van nummer 31 b.v. kunnen we allemaal begrijpen hier, denk ik, om maar een dwarsstraat te noemen.

                Wel curieus trouwens dat je alleen Tranter bent tegengekomen daar. Ik zie in het huidige nummer in één oogopslag artikelen van enkele dozijnen verschillende auteurs over enkele dozijnen verschillende dichters. Niet gek, hoor, voor een oppervlakkig kletsmedium.

                by Samuel Vriezen, 7 months, 3 weeks ago | reply

              • Nou nou Frank, het is toch allemaal wel fraai wat je durft te beweren. Als je nu eerst eens mijn stukken goed zou lezen. Ik heb niet gepleit voor een exodus uit de gedrukte media as such, maar ik heb wel gepleit voor een exodus uit de gedrukte media indien die media blijven weigeren om hun werk goed te doen. En dat laatste blijft maar het geval. Jij bent allerminst een uitzondering op die regel. Zeer integendeel. Lees mijn stuk nu nog maar eens goed, neem het ter harte en doe je werk in het gevolg beter. Insinueren dat wij het allemaal verkeerd hebben begrepen, is niet voldoende. Je moet ten minste af en toe een valabel argument verzinnen, maar ik neem aan dat dat in een polymorf pervers universum een hachelijke onderneming is.

                by matthijs de Ridder, 7 months, 3 weeks ago | reply

        • Beste Frank Hellemans,
          Een goed idee om hier later nog eens meer diepgaand over te spreken. In de openbaarheid dan, zoals hier, en dus niet zoals in de echte oude salons met gesloten deuren, waar u in Knack naar verwijst. Trouwens, natuurlijk is ook de Knack-redactie een salon. Alleen mogen daar veel minder mensen meepraten en verneemt de lezer doorgaans niet wat er echt gezegd wordt. Wat uw volste recht is, maar dan hoeft u ons niets te verwijten.
          Twee dingen nog. Ten eerste: over de lengte en de moeilijkheidsgraad van (sommige) recensies op De Reactor. Men mag zijn lezers niet onderschatten, iets wat te veel "kwaliteitsmedia" doen. U lijkt woorden als "slim" en "academisch" ook als scheldwoorden te gebruiken: heel eigentijds. Het publiceren van langere recensies is ook al niets nieuws onder de zon. Is de site van The New York Review of Books, om maar een succesvol voorbeeld te noemen, dan een tang op het internetvarken? Het medium kan wel wat verscheidenheid aan. En ik ken meer lezers die de webversie lezen dan lezers die de papieren versie in huis halen. Waarmee ik uiteraard nog niet gezegd heb dat De Reactor (nog maar 3 maanden oud) nu al zo'n voorbeeldfunctie heeft. De Reactor is ook uitdrukkelijk een *platform* voor de literatuurkritiek, en géén online krant of tijdschrift met eigen belangen. Heroriënteren, u zegt het!
          Ten tweede: het weinige geld dat De Reactor van de subsidiënten kreeg toegestopt, gaat naar de web developers en vooral naar de recensenten. Dat is iets waar u als vriend van de letteren wellicht niets op tegen heeft. De redacteuren doen het allemaal gratis en voor niks, net als de redacteuren van de literaire tijdschriften. De subsidiënten steunen eerder de critici dan het initiatief.

          by Piet Joostens, 7 months, 3 weeks ago | reply

• Naar aanleiding van de oprichting van De Reactor vroeg Ons Erfdeel me enige tijd geleden om een evaluerend stuk te schrijven over online literatuurkritiek en -berichtgeving in de Lage Landen. Omdat alvast in deze discussie de print media tot achtervolgen gedoemd zijn, maak ik als reactie op wat zich nu hier weer afspeelt (waarom eigenlijk niet op www.dereactor.org?) mijn voorlopige aantekeningen over De Reactor tijdelijk openbaar op:
  http://bierkaai.wordpress.com/slimme-jongens-online-aantekeningen-over-de-reactor.
  

  by Kevin Absillis, 7 months, 3 weeks ago | reply

  • Dag Kevin, De Reactor reageert eerst met een lezersbrief in Knack nr. 3. Die zal morgen wellicht ook op De Reactor worden gepost. Vervolgens kan ook daar worden gereageerd.

    by Piet Joostens, 7 months, 3 weeks ago | reply

  • De lezersbrieven van mezelf en Matthijs de Ridder in Knack van 20.1.10 zijn nu ook na te lezen op www.dereactor.org
    Ook interessant in deze context zijn de bedenkingen van Alexander Roose (lid van de Adviescommisssie tijdschriften van het VFL) in de Vrije Tribune op de website van Knack:
    http://knack.rnews.be/blog/blog-algemeen/71-89/reactie-op--slimme-jongens--van-frank-hellemans.html#5685

    by Piet Joostens, 7 months, 2 weeks ago | reply